451 GÜNLÜĞÜ

Bir Eleştirmene Verilebilecek En Müstehcen Edebî Cevap

Her yazarın bilmesi gereken "Küçük Penis Skandalı" ve edebiyat tarihinin tehlikeli hesaplaşmaları...

Bir Eleştirmene Verilebilecek En Müstehcen Edebî Cevap

2006 yılında Washingtonlı gazeteci Michael Crowley, yeni çıkan bir romanda kendisine şaşırtıcı ölçüde benzeyen bir karakterle karşılaştı: Yale mezunu, Washington'da siyasi yazılar yazan Mick Crowley. Ancak romandaki karakter, bir çocuğa yönelik cinsel saldırı suçuyla anılıyordu!

Crowley, bu rahatsız edici benzerliğin tesadüf olduğuna inanmadı. Birkaç ay önce The New Republic dergisinde Jurassic Park’ın ünlü yazarı Michael Crichton'ın State of Fear romanını ve iklim değişikliği konusundaki görüşlerini sert bir dille eleştirmişti. Crichton'ın yeni romanı Next ise Crowley'ye göre bu eleştiriye verilmiş bir cevaptı. Üstelik romanda karakterin anatomisine dair yer alan küçük düşürücü bir ayrıntı, bu tartışmayı edebiyat dünyasının en tuhaf hukuki efsanelerinden biriyle buluşturdu: Küçük Penis Kuralı.

Edebiyat dünyasının en saçma hukuki tavsiyesi

İngilizce adıyla small penis rule, yazarlara yönelik gayriresmî ve oldukça kuşkulu bir öneriyi anlatıyor.

Mantık şu: Gerçek hayatta tanıdığınız hatta belki de hiç sevmediğiniz birini romanınıza koydunuz ve onu fazlasıyla tanınabilir bıraktınız. Sonra karaktere son derece küçük bir penis atfettiniz. Bu sözde taktiğin savunucularına göre söz konusu kişi dava açmak istediğinde, kamuoyunun önüne çıkıp o küçük düşürücü karakterin kendisi olduğunu söylemeye çekinecektir.

Kulağa komik gelse de hukuki açıdan hiçbir güvenilirliği yok.

Üstelik kuralı Crichton icat etmedi. Terim, 1998'de The New York Times gazetesinde yayımlanan bir yazıda hukukçu Leon Friedman'ın aktardığı bir yönteme dayanıyor. 2021 tarihli bir hukuk incelemesi de bu sözde kuralın iftira davalarına karşı koruma sağlamadığını açıkça ortaya koyuyor; kurgu karakterine eklenen aşağılayıcı bir fiziksel özellik, karakterin gerçek hayatta kimi temsil ettiğini ele veren diğer benzerlikleri ortadan kaldırmıyor.

Crichton'un bu yöntemi özellikle hukuki korunma amacıyla kullanıp kullanmadığını kesin olarak bilmiyoruz. Crowley'nin hedef alındığını düşünmesi ise 2006 yılında bizzat yayımladığı yazıyla belgelenmiş durumda. Buradaki asıl skandal, bir karakterin fiziksel özellikleri kadar, kurmacanın kişisel bir hesaplaşmanın aracına dönüşebilme ihtimali ve Crichton bu konuda ilk örnek sayılmaz.

Dante: Cehennemde rezervasyon yaptırmak

Edebiyat tarihinin en iddialı hesaplaşmalarından biri için 14. yüzyıla gitmemiz gerekiyor.

Dante Alighieri, İlahi Komedya’nın Cehennem bölümünde dönemin dinî ve siyasi figürlerini acımasızca yargılar. Papa VIII. Bonifatius ise özellikle dikkat çekici bir örnektir. Şiirin 1300 yılında geçen 19. kantosunda Papa III. Nicolaus, Dante'yi Bonifatius sanır; böylece okur, Bonifatius'un gelecekte cehenneme düşeceğini öğrenir.

Küçük bir ayrıntı: Bonifatius, Dante'nin anlattığı 1300 yılında hâlâ hayattadır.

Bir insanın geleceğini edebiyat yoluyla karartmanın oldukça cüretkâr bir örneği. Üstelik Dante'nin cehennemi öylesine ayrıntılıdır ki kimlerin, neden ve nerede cezalandırılacağını da öğreniriz.

Dostoyevski: Meslektaşınızı rezil etmenin Rus usulü

Fyodor Dostoyevski ile İvan Turgenyev arasındaki edebî ve düşünsel anlaşmazlıklar, Rus edebiyat tarihinin bilinen çekişmelerindendir. Dostoyevski'nin Cinler romanındaki Karmazinov karakteri de edebiyat tarihçilerince Turgenyev'in acımasız bir karikatürü olarak görülür.

Karmazinov kendisini son derece önemli bulan, sanatçı kimliğini gösteriye dönüştüren bir yazardır. Romanın unutulmaz sahnelerinden birinde kendi eserini topluluğa okur ve sahne, edebî gösterişin hicvine dönüşür. Dostoyevski rakibini yalnızca kötü sıfatlarla anlatmakla yetinmez; onunla alay edilebilecek bir edebi durum yaratır.

Edebi hicvin gücü de burada yatar. Bir karakterin bütün varlığını yazarın öfkesine borçlu olması gerekmez; kendi davranışlarıyla gülünç duruma düşmesi çok daha etkilidir.

Dickens: Bir dostu romana koymanın bedeli

Charles Dickens'ın Kasvetli Ev romanındaki Harold Skimpole, dünyadan habersizmiş gibi davranan, sorumluluklarını başkalarına bırakan ve çekiciliğini kendi çıkarları için kullanabilen bir karakterdir.

Bu portrenin ardında şair ve eleştirmen Leigh Hunt bulunuyordu. Dickens ile Hunt birbirlerini tanıyorlardı ve Hunt'ın kişiliğinin Skimpole'a esin verdiği, Dickens üzerine tarihsel belgelerde açıkça yer alır. Karakterin yarattığı incinme o kadar gerçekti ki Dickens sonradan benzerliği azaltmaya çalıştı ve Hunt'a yönelik özür ve açıklamalarda bulundu.

İşin ironisi şu: Bir yazar, kurgu karakterinin başına gelenleri kontrol edebilir fakat karakterin gerçek hayattaki etkilerini her zaman kontrol edemez.

Truman Capote: Dostlarınızı yazarsanız davetler kesilebilir

1975 yılında Esquire dergisi Truman Capote'nin La Côte Basque, 1965 adlı metnini yayımladı. Capote'nin üzerinde çalıştığı Answered Prayers romanının bir parçası olan metin, New York sosyetesini anlatıyordu ve karakterler, çevresindeki gerçek kişileri tanıyan okurlar için fazlasıyla tanıdıktı.

Capote yıllarca şehrin varlıklı ve nüfuzlu çevresinde bulunmuştu. Dostluk kurduğu insanların özel hayatlarını, ilişkilerini ve sırlarını yakından biliyordu. Bunların kurguya taşınması büyük bir tepki yarattı ve eski dostlarının önemli bir bölümü Capote'ye sırt çevirdi.

Yazar, başkalarının hayatlarından büyük bir edebî malzeme elde etmişti ama kendi sosyal çevresine erişimini kaybetmişti. Bazen roman karakterinden daha ağır bir sonuç, karaktere esin veren insanlarla bir daha aynı masaya oturamamaktır.

Türkiye'de de bir romanın hesabı soruldu

Sabahattin Ali'nin 1940 yılında yayımlanan İçimizdeki Şeytan romanı, dönemin düşünce ve edebiyat çevrelerinde sert tartışmalara yol açtı.

Romanın Nihat karakterinin Nihal Atsız'ı temsil ettiği ileri sürüldü. Bu özdeşleştirme kesin ve tartışmasız bir biyografik bilgi olarak kabul edilemez ancak Atsız'ın verdiği tepki belgelenmiştir. Nihal Atsız, aynı yıl İçimizdeki Şeytanlar başlıklı bir karşılık yayımladı ve edebî karakterin gerçek bir kişiyi ne ölçüde temsil ettiği sorusu, doğrudan edebî ve siyasi bir çatışmanın parçası hâline geldi.

Peki bir karakter gerçekten kimindir?

Bütün bu hikâyelerin sonunda bir başka yazarın sözleri önem kazanıyor.

Oğuz Atay, Tutunamayanlar üzerine 1972 yılında yapılan söyleşide Selim Işık'ı anlatırken karakterin birçok insanın bileşiminden oluştuğunu açıklar. Hayatını kaybeden arkadaşı Ural'dan esinlendiğini de belirtir ancak Selim'in bütünüyle o kişi olmadığını vurgular.

Gerçek bir insan, kurgu karakterinin başlangıç noktası olabilir. Onun alışkanlıkları, korkuları, dili ve çelişkileri metne girebilir. Fakat karakter, yalnızca esin kaynağının bir kopyası olarak kaldığında kendi edebî varlığını kurmakta zorlanır.

2020'de yayımlanan bir araştırmada, Edinburgh Uluslararası Kitap Festivali'ne katılan ve ankete yanıt veren 181 yazarın yüzde 61'i, karakterlerinin zaman zaman kendi iradeleriyle hareket ediyormuş gibi hissettiğini söylüyor. Bu veri karakterlerin bağımsız bilinçleri olduğunu kanıtlamasa da yazma sürecindeki karakter tasarımının yazarlar tarafından nasıl deneyimlendiğini gösteriyor. Bir karakter, yazarın ilk niyetini aşan ilişkiler ve çatışmalar geliştirebildiğinde anlatı da derinleşiyor.

451'in sorusu: İntikam mı karakter mi?

Edebiyat tarihinde kimin kimden esinlendiğini araştırmak son derece eğlenceli. Hele işin içinde kırgın dostluklar, sert eleştiriler, aşağılayıcı karikatürler ve yayımlandıktan sonra ortalığı karıştıran romanlar varsa.

Ama yazarlık açısından daha önemli bir soru var: Birinden nefret ettiğiniz için onu hikâyenize aldınız, peki okurun da o karakterden nefret etmesi için yeterince iyi yazdınız mı?

Yazarın öfkesi karaktere başlangıç enerjisi verebilir. Karakterin motivasyonu, çelişkileri ve kendi iç mantığı ise edebi gücünü belirler. Kötü yazılmış bir intikam karakteri, çoğu zaman yalnızca yazarının öfkesini gösterir. İyi yazılmış olanı, okura insan doğası hakkında yeni bir şey düşündürür.

Bu yüzden karakterinizi gerçek hayattaki birinden esinlenerek oluşturduğunuzda kendinize bir soru sorun: O insanı hiç tanımayan biri de bu karakteri okumak ister miydi? Cevap evetse edebiyat başlamış olabilir. Cevap hayırsa belki de henüz gönderilmemiş çok uzun bir öfke mektubu yazıyorsunuzdur.


Kaynaklar ve ileri okuma