Edebiyat Mesleğinin Ahlakı

Edebiyat mesleği[1] son zamanlarda basında tartışılır oldu; üstelik bu tartışmalar (en hafif tabiriyle) yüksek fikirli insanları şaşırtacak ve kitaplarla okuma eylemini genel bir küçümsemenin konusu hâline getirecek bir bakış açısından yürütüldü. Özellikle kısa süre önce canlı, hoş ve halk arasında sevilen bir yazar,[2] kendisi gibi canlı ve hoş bir üslupla, bu mesleğe son derece yüreklendirici bir açıdan yaklaşan bir deneme kaleme aldı. Deneyiminin bu denli iç açıcı olmasına sevinebiliriz, bunu hak eden herkesin de aynı cömertlikle ödüllendirilmesini umabiliriz fakat hem kamuoyu hem de bizler için bu denli önemli olan bu meselenin yalnızca para temelinde tartışılmasına sevinmemiz gerektiğini hiç sanmıyorum. Yeryüzündeki herhangi bir işte alınan ücret ne tek meseledir ne de esas mesele. Hayatta kalmanız öncelikle sizin bileceğiniz iştir lakin yaptığınız işin önce dürüst, sonra da faydalı olması artık haysiyet ve ahlak meselesidir. Sözünü ettiğim yazar bir dizi genci bu yaşam biçimini yalnızca geçim kaygısıyla benimsemeye ikna etmeyi başarırsa onların eserlerinde de yalnızca kazancı gözetmelerini beklemeliyiz; bunun sonucunda da (yazar sıfatlarımı bağışlarsa) özensiz, bayağı, sahte ve içi boş bir edebiyatın ortaya çıkmasını beklemek gerekir. Bunları söylerken o yazarı kastetmiyorum elbette: kendisi çalışkan, titiz ve hoş bir yazardır; hepimiz ona keyifle geçirdiğimiz saatler borçluyuz ve o da fazlasıyla hak etmiş olduğu sevecen bir popülerlik kazanmıştır. Ama gerçek şu ki o mesleğine bu salt çıkarcı açıdan bakmıyor; mesleği ilk benimsediğinde de böyle bakmıyordu. Söylemeye cüret edeyim: Bu mesleğe soylu bir tasarımla olmasa bile en azından ilk aşkın ateşiyle girdi ve ücretini hesaplamaya durmadan çok önce bu işi icra etmekten zevk aldı. Geçenlerde bir yazar, kendi başına iyi, üstelik onun için alışılmadık derecede iyi bir eseri dolayısıyla övüldüğünde bir gezici satıcıya bile yakışmayacak sözlerle, kitap hızlı satmadığı için değerine beş para vermediğini söyledi. Bu yanıtın muhatabının onu bir inanç beyanı olarak aldığı düşünülmemeli; tersine bunun yalnızca bir anlık sinirlenmenin ürünü olduğunu biliyordu; tıpkı saygın bir yazar edebiyattan, ayakkabıcılık gibi ama ondan daha az faydalı bir geçim yolu olarak söz ettiğinde onun da meselenin yalnızca bir yönünü tartıştığını, kendisinin de asıl mesele açısından çok daha önemli olan bir düzine başka yönün gayet farkında olduğunu bildiğimiz gibi. Ama edebiyata bu meteliğe düşkün ve erdemden bihaber ruhla yaklaşanlar kendileri gerçekte daha iyisini bilseler de bu yaklaşımın ne kendileri ne de başkaları için terbiyeli ya da yüceltici olduğu anlamına gelmez. Bütün konuları gerçeğe bağlı kalarak en yüce, en onurlu ve en yürekli ruhla ele almak bir yazarın ilk görevidir. Memnuniyetle duyduğum üzere iyi ücret alıyorsa bu görev daha da acil hâle gelir, ihmali de daha da utanç vericidir. Belki de bir insanın, ne olursa olsun hayatının uğraşı ya da zevki olan, kazanmak ya da hizmet etmek için elindeki araç olan ve kıymetsizse çalışan insanlığın omuzlarına çöken dilsiz ve açgözlü bir yük olarak sahibini damgalayan o zanaatından daha ciddiyetle söz etmesi gereken başka hiçbir konu yoktur. Yalnızca bu konuda sesi biraz zorlamak bile erdem tarafına meyletmek sayılabilir. Kalabalık ve girişimci bir yazar kuşağının şimdikini izleyip aşmasını ummak gerekir ve fakat aç gözlü kitap imalatçılarının cesur bir geleneği sürdürüp bayağılaştırması ve şanlı bir soyu kendi gözünde küçültmesindense bu akışın durması ve eski, dürüst İngiliz kitapları listesinin kapanması daha iyi olurdu. Sakin tapınaklarımızın, alışveriş yapan ve hokkabazlık eden rahiplerle dolmasındansa ıssız kalması yeğdir.

Herhangi bir yaşam biçiminin seçilmesi için iki haklı gerekçe vardır: Birincisi seçen kişinin doğuştan gelen eğilimi, ikincisi ise seçilen uğraşın taşıdığı yüksek bir faydadır. Edebiyat tıpkı diğer sanatlar gibi sanatçı için son derece ilgi çekicidir ve sanatlar arasında kendine özgü bir ölçüde insanlığa faydalıdır. Bunlar, edebiyatı hayatının işi olarak benimseyen her genç erkek ya da kadın için yeterli gerekçedir. Ücret konusunda fazla söz söylemeyeceğim. Bir yazar yazarak geçinebilir. Başka mesleklerle geçindiği kadar lüks içinde olmasa da biraz daha az lüks içinde. Gün boyu yaptığı işin niteliği, mutluluğunu akşam yediği yemeğin kalitesinden çok daha fazla etkileyecektir. Mesleğiniz her ne olursa olsun, size yılda ne kadar kazandırırsa kazandırsın dalavere yaparak daha fazlasını kazanabileceğinizi zaten bilirsiniz. Hepimiz ufak bir yoksulluk karşısında gereğinden fazla kaygılanmaya kendimizi bırakıyoruz ancak hayatımızın bu denli büyük bir bölümünün işi ve gerekçesi olacak şeyi seçerken bu tür kaygılar bizi yönlendirmemeli; misyoner, vatansever ya da filozof gibi hepimiz insanlık için en çok ve en iyisini yapabileceğimiz o yoksul ve cesur mesleği seçmeliyiz. Doğa, sadakatle izlendiğinde kendini özenli bir anne olarak gösterir. Bir delikanlı, sözcüklerin uyumuna duyduğu bir sevgi yüzünden hayatını edebiyata adar; zamanla daha ağırbaşlı hâle geldikçe bildiğinden daha iyi bir seçim yaptığını fark eder: Az kazansa da bunu fazlasıyla hak ederek kazanmaktadır, küçük bir ücret alsa da önemli hizmetler görebilecek bir konumdadır, ezilenleri korumak ve gerçeği savunmak küçük de olsa onun elindedir. Dünya öylesine lütufkâr bir düzenle kurulmuştur ki insanın kendine duyduğu az bir güvenden bile böylesine büyük bir kazanç doğabilir ve özellikle bu yazarlık mesleğinin yıldızı öylesine parlaktır ki hem zevki hem kazancı her iki tarafa da bir arada sunar: keman çalmak gibi hoş, iyi bir vaaz gibi de faydalı olur.

Bu, edebiyatı en yüce hâliyle ele almaktır; saygımızı ve hayranlığımızı hâlâ hak eden dört büyük ihtiyar, Carlyle, Ruskin, Browning ve Tennyson önümüzde dururken edebiyatı önce daha küçük bir yönüyle ele almak korkaklık olurdu. Ama bu dev atletleri izleyemesek de hiçbirimiz belki de çok güçlü, çok özgün ya da çok bilge olamasak da ben yine de en mütevazı türden edebî çalışmada bile büyük bir zarar ya da büyük bir iyilik yapma gücüne sahip olduğumuzu ileri sürüyorum. Yalnızca hoşnut etmeye çalışabiliriz; daha yüksek bir yeteneğimiz yoksa çağdaşlarımızın gelip geçici merakını tatmin etmeye çalışabiliriz ya da ne kadar cılız olursa olsun öğretmeye girişebiliriz. Bunların her birinde, hayatın kendi lehçesi olduğu için insanların zihnine bu denli kolay ve güçlü biçimde ulaşan o olağanüstü sözcük sanatıyla uğraşmak zorundayız ve mesele böyle olduğuna göre bu dalların her birinde “kamuoyu” ya da “kamusal duygu” adıyla anılan duygu ve değer yargıları toplamının inşasına katkıda bulunuruz. Günlük gazetelerin bu çağında bir ulusun okuduklarının toplamı, o ulusun konuşmasının toplamını büyük ölçüde biçimlendirir; konuşma ve okuma birlikte ele alındığında gençliğin asıl eğitim ortamını oluşturur. İyi bir erkek ya da kadın genci bir süreliğine daha temiz bir havada tutabilir ama vasat karakterlerin ortalaması söz konusu olduğunda sonunda çağın atmosferi her şeye kadirdir. Amerikalı muhabirin ya da Parisli köşe yazarının (ikisi de bu denli kolay okunan) bol keseden bayağılığı, kötü yönde hesaplanamaz bir etki yaratmalıdır: Bunlar her konuya değinir, hepsine aynı cimri elle dokunur, genç ve hazırlıksız zihinlerde her konunun ele alınışını değersiz bir ruhla başlatır, her konuda sıradan insanların alıntılayabileceği bir keskinlik sunar. Bu çirkin malzemenin salt hacmi iyi insanların nadir sözlerini bastırır; alaycılık, bencillik ve korkaklık her masada geniş forma gazetelere serpiştirilirken panzehir küçük ciltler hâlinde rafta okunmadan durur. Amerikalılardan ve Fransızlardan söz ettim; bunun nedeni İngilizlerden çok daha bayağı olmaları değil, çok daha kolay okunmalarıdır; kötülükleri daha etkili biçimde işler (Amerika'da kitleler için, Fransa'da okumaya değer veren azınlık için) ama bizde de onlarda olduğu gibi edebiyatın görevleri her gün ihmal edilir, gerçek her gün çarpıtılıp bastırılır, ağır konular ele alınışta her gün bayağılaştırılır. Gazeteci önemli bir görevli sayılmaz; oysa yapabileceği iyiliği, yaptığı kötülüğü bir düşünün; yalnızca şu örnekle değerlendirin: Siyasetin iki karşıt tarafındaki iki gazetenin, aynı gün, kendi partisinin çıkarı uğruna aynı haberi açıkça çarpıttığını gördüğümüzde bu buluşa (artık bir buluş bile sayılmaz!) iyi bir şaka ve hoş görülebilir bir kurnazlıkmış gibi gülümseriz. Bu denli açık bir yalan doğrusu pek yalan sayılmaz fakat gençlerimize öğrettiğimizi iddia ettiğimiz şeylerden biri gerçeğe saygıdır ve içimizden bazıları kamusal yalanı uygularken geri kalanı da bunu açıkça onaylarken bu eğitimin büyük bir başarıyla taçlanacağını sanmıyorum.

Yazarlık mesleğine giren her insana yüklenen iki görev vardır: olguya sadakat ve ele alışta iyi bir ruh. Edebiyatın her dalında (bu ada zar zor layık görülecek kadar düşük bir dal olsa bile) olguya sadakat, insanlığın eğitimi ve huzuru için önemlidir ve bunu korumak öylesine güçtür ki bunu içtenlikle denemek bile deneyen kişiye belli bir haysiyet kazandırır. Yargılarımız iki şeye dayanır: Birincisi ruhumuzun özgün eğilimlerine; ikincisi ise Tanrı'nın, insanın ve evrenin doğasına dair, çeşitli yollarla dışarıdan bize ulaşan tanıklıklar bütününe. Bu çeşitli yolların çoğu tek bir yola indirgenebilir: Geçmiş zamanlara dair öğrendiğimiz her şey ve kendi çağımıza dair öğrendiğimizin çoğu bize kitaplar ya da gazeteler aracılığıyla ulaşır; okuma bilmeyen biri bile okuyabilenin aktarımıyla aynı kaynaktan ikinci elden öğrenir. Böylece iyi ve kötüye dair çağdaş bilgi ya da bilgisizliğin toplamı büyük ölçüde yazanların eseridir. Yazanlar, her insanın bilgisinin ellerinden geldiğince hayatın gerçekleriyle örtüşmesini sağlamak zorundadır: İnsanın kendini bir melek ya da bir canavar sanmamasını, bu dünyayı bir cehennem olarak görmemesini, bütün hakların kendi sınıfında ya da ülkesinde, bütün doğrulukların da kendi dar inancında toplandığını sanmasına izin verilmemesini sağlamalıdır. Her insan kendini düzeltmeye çabalayabilmesi için içindekini öğrenmeli; başkalarına iyi davranabilmesi için de dışındakini öğrenmelidir. Ona gerçeği söylemek asla yanlış olamaz çünkü tartışmalı hâlinde kendi hayat teorisini işleyip dururken, kendini yönlendirirken, başkalarını yüreklendirirken ya da azarlarken bütün olgular onun davranışı için birinci derecede önemlidir; bir olgu onu yıldırsa ya da yozlaştırsa bile olguyu bilmesi yine de en iyisidir çünkü utanca ya da şerefe giden yolunu eğitimsel bastırmalarla kolaylaştırılmış bir dünyada değil, olduğu hâliyle bu dünyada kat etmesi gerekir. Özetle: Yanlış olanı söylemek her zaman çirkin olmalı, doğru olanı bastırmak da asla güvenli olamaz. Sizin göz ardı ettiğiniz olgu tam da başka birinin aradığı olgu olabilir çünkü birinin eti ötekinin zehridir ve ben Candide'i okuyarak neşelenen birini tanıdım. Her olgu, hep birlikte tamamlamamız gereken o büyük bulmacanın bir parçasıdır ve bir yazarın yoluna doğrudan çıkan hiçbir olgu yoktur ki ele aldığı konunun bütünüyle ve önemiyle kendisinin fark edemediği ince bağlantılar taşımasın. Yine de bazı olgu türleri öbürlerinden ezelden beri daha gereklidir ve edebiyat her şeyden önce bunlarla ilgilenmelidir. Bunları ayırt etmek zor değildir, doğa bir kez daha bize kolayca yol gösterir zira gerekli olan (yani etkili olan) olgular insanın doğal zihnini en çok ilgilendiren olgulardır. Renkli, canlı, insani, ahlaka kök salmış olgular ile bunların karşısında açık, tartışmasız, bilimin bir parçası olan olgular; yalnızca bunlar hayati önem taşır, yalnızca bunlar ilgi çeker ya da aktarmaya değer. Yazar yalnızca anlatıcı olduğu sürece esas olarak bunlardan söz etmelidir. Hayatımızın iyi, sağlıklı ve güzel unsurlarından söz etmeli, bizi örneklerle sarsmak için günümüzün kötülüğünden ve kederinden esirgemeden söz etmeli, bizi örnekle harekete geçirmek için geçmişteki bilge ve iyi insanlardan söz etmeli ve bunların hepsinden kusurları örtbas etmeden ölçülü ve dürüst biçimde söz etmelidir. Öyle ki ne kendimizden umudumuzu kesmeli ne de komşularımızdan fazla şey beklemeliyiz.  Böylece, kendi başına geçici ve zayıf olan çağdaş edebiyatın bütünü insanların zihninde düşüncenin ve iyiliğin kaynaklarına dokunur ve onları (zaten yol almaya niyetli olanları kolayca desteklemek üzere) doğru ve haklı olana giden yolda destekler. Şimdi bunu bir ölçüde yapıyorsa yazarlar, isteseler bunu ne kadar daha fazla yapabilirdi! Geçmişin bütün kayıtlarında, gereğince incelendiğinde çağdaşlarımızdan birine bir ipucu ve bir yardım sunmayacak tek bir hayat yoktur. Bugünün işlerinde, hakkında hâlâ yararlı bir söz söylenemeyecek tek bir durum yoktur. Muhabirin bile bir görevi vardır; açık bir gözle ve dürüst bir dille haksızlıkları gün yüzüne çıkarabilir ve ilerlemenin yolunu gösterebilir. Son bir söz olarak: Her tür anlatımda ustaca olmanın tek bir yolu vardır, o da tam ve doğru olmaktır. Canlı olmak, birincisini önceden varsaymak zorunda olan ikincil bir niteliktir çünkü yanlış bir izlenimi canlı biçimde aktarmak yalnızca başarısızlığı göz önüne sermek olur.

Ama bir olgu birçok açıdan görülebilir; öfkeyle, gözyaşlarıyla, kahkahayla, kayıtsızlıkla ya da hayranlıkla kaydedilebilir ve bunların her biriyle öykü başka bir şeye dönüşür. Temsilcilerimizin Berlin'den dönüşünü haber veren gazeteler, olgular konusunda anlaşsalar bile ruhları bakımından yeterince farklılaşırdı; öyle ki bir anlatım ikinci bir alkış tufanı olurken diğeri uzun bir hakaret olurdu. Konu, herhangi bir edebî eserin yalnızca küçük bir parçasını oluşturur; yazarın bakışı ise, diğerlerinden daha az tartışmalı olduğu için kendi başına daha önemli bir olgudur. Bir konunun ele alınış ruhu her tür edebî çalışmada önemlidir fakat kurgu, düşünüm ya da coşkulu anlatım eserlerinde bütünüyle belirleyici hâle gelir zira orada bu ruh yalnızca olguları renklendirmekle kalmaz, onları bizzat seçer; yalnızca eseri değiştirmekle kalmaz, ona biçim verir. Bu yüzden, edebiyat alanının çok daha büyük bir kısmında yazarın zihninin sağlığı ya da hastalığı (ya da o anki ruh durumu) eserinin yalnızca başat özelliğini oluşturmakla kalmaz, temelde başkalarına aktarabildiği tek şeydir de. Geniş anlamda, bütün sanat eserlerinde önce anlatılan şey yazarın tutumudur; gerçi bu tutumda bütün bir deneyim ve bir hayat teorisi de örtük biçimde yer alır. Meseleyi baştan varsaymış ve dar bir inanca sığınmış bir yazar, istese de bu çok yönlü varoluşun bütününü hatta yönlerinin çoğunu dile getiremez çünkü kendi hayatı eksik olduğundan bu yönlerin bir kısmı onun teorisinde yer almaz; deneyiminde de bunları ancak belli belirsiz ve isteksizce fark etmiştir. İşte bu yüzden, salt mezhepçi bir dinin ürünü olan eserlerde bu küçüklüğü, bayağılığı ve insanlıktan uzaklığı görürüz ve yine bu yüzden tenin ruhundan ya da yüksek sosyeteye duyulan aşağılık düşkünlükten esinlenen eserlerde de farklı biçimde olsa da eş değer bir sınırlılık buluruz. Böylece yazacak olan her insanın ilk görevi zihinseldir. İster isteyerek ister istemeyerek kendini insanların zihinlerine önderlik eden biri konumuna koymuştur; bu yüzden kendi zihnini esnek, hoşgörülü ve aydınlık tutmaya özen göstermelidir. Ön yargı dışında her şey onun aracılığıyla bir ses bulmalıdır; her şeyde iyiyi görmelidir, bir konuyu tam olarak anlamadığından en ufak bir kuşku duysa bile orada tümüyle sessiz kalmalıdır ve baştan itibaren, atölyesinde tek bir aletinin bulunduğunu, o aletin de sempati olduğunu kabul etmelidir.

Tanımlanması çok daha güç olan ikinci görev ahlaki olandır.[3] Zihinde bin bir farklı ruh hâli vardır ve her biri baskın olduğunda ona dair bir tür edebiyat çökelmeye eğilimlidir. Buna izin verilmeli mi? Kuşkusuz her durumda değil ve fakat belki de katı kuralcıların tahmin edeceğinden daha çok durumda, evet. Bütün edebî eserlerin, özellikle de sanat eserlerinin (ister ciddi ister neşeli ister mizahi, romantik ya da dinî olsun) sağlam, insani, sağlıklı ve güçlü dürtülerden doğması arzu edilir bir şey olurdu. Yine de bazı değerli kitapların kısmen çılgın olduğu, çoğunlukla dinî olanların kısmen insanlık dışı olduğu ve pek çoğunun hastalıklı bir düşkünlük ve iktidarsızlıkla lekelenmiş olduğu yadsınamaz. Bir başyapıtın kusurlarına karşı çıksak da ondan tiksinmeyiz. Her şeyden önce kusurlardan ziyade meziyetleri aramalıyız. Tasarımı bile kusursuz olan tek bir kitap yoktur fakat okuru sevindirecek, geliştirecek ya da yüreklendirecek pek çok kitap vardır. Bir yandan İbrani Mezmurları yeryüzündeki tek gerçek dini şiirdir; oysa içlerinde kan dökücü bir adamın ağır kokusunu taşıyan çıkışlar da vardır. Öte yandan Alfred de Musset'in zehirlenmiş, çarpık bir mizacı vardı; onu kötü kalpli olmakla suçlarken yalnızca o cömert ve hoppa dev, yaşlı Dumas'yı yineliyorum; yine de onu yazmaya iten dürtü salt yaratıcı olduğunda bize Carmosine ya da Fantasio gibi eserler verebiliyordu, romantik komedinin son notasının yeniden bulunup bizi dokunaklı biçimde hoşnut ettiği eserler. Flaubert, Madame Bovary'yi yazarken sanırım esas olarak biraz hastalıklı bir gerçekçilik düşünüyordu ve işte, kitap onun elinde ürkütücü bir ahlak başyapıtına dönüştü. Ama gerçek şu ki, kitaplar büyük bir gerilim altında, dokuz kat güçlü bir ruhla, çabayla dokuz kez ısınmış ve elektriklenmiş biçimde tasarlandığında varoluşumuzun koşulları öylesine kapsamlı bir kavrayışla ele geçirilir ki ana tasarım sıradan ya da bayağı olsa bile bir parça hakikat ve güzellik dile gelmekten geri kalmaz. Güçlüden tatlılık doğar fakat kötü yapılmış kötü bir şey baştan sona kötü bir şeydir. Dolayısıyla bu, dizleri titreyen, bilekleri güçsüz yazı işçileri için bir teşvik sayılamaz; onlar işlerini vicdanla yapmak ya da onu icra etmekten utanmak zorundadır.

İnsan kusurludur; yine de edebiyatında kendini, kendi görüşlerini ve eğilimlerini dile getirmelidir zira başka türlü davranmak ahlaksız olma riskini göze almaktan çok daha tehlikeli bir şey yapmak demektir: Bu, kesinlikle yalan söylemek demektir. Bir duyguyu (iyi bir duygu bile olsa) taklit etmek o duyguyu gülünçleştirmektir; bunun bir yararı olmaz. Bir duyguyu, taşıdığınızdan eminseniz gizlemek gerçekle oynamaktır. Aklı başında bir insanın sahip olabileceği ve içinde biraz hakikat barındırmayan, doğru bağlam içinde insan soyuna yararlı olamayacak neredeyse hiçbir bakış açısı yoktur. Biri bana söyleyebilseydi hakikatten korkmam ama onun yersizce dile getirilmiş parçalarından korkarım. Dans etmenin de bir zamanı vardır, yas tutmanın da sert olmanın da duygusal olmanın da çileci olmanın da iştahları yüceltmenin de. Bir insan bütün bu uçları (her birini yerinde ve ölçüsünde) eserinde birleştirebilseydi o eser hem ahlakın hem sanatın dünya çapında bir başyapıtı olurdu. Taraflılık ahlaksızlıktır zira dünyanın ve hayatın yanıltıcı bir tablosunu çizen her kitap yanlıştır. Sorun şu ki zayıf insan taraflı olmak zorundadır: birinin eseri rutubetli ve iç karartıcı çıkar, bir başkasınınki ucuz ve bayağı, üçüncüsününki sara nöbeti gibi şehvetli, dördüncüsününki ise ekşi bir çilecilikte. Edebiyatta da davranışta olduğu gibi tam olarak doğru olanı yapmayı asla umamazsınız. Yapabileceğiniz tek şey elinizden geldiğince emin olmaktır ve bunun için tek bir kural vardır. Yavaşça yapılabilecek hiçbir şey aceleyle yapılmamalıdır. Bir kitabı yazıp dokuz hatta doksan yıl bekletmenin bir anlamı yoktur çünkü yazarken zaten kendinizi bir ölçüde ikna etmiş olursunuz; gecikme her başlangıçtan önce gelmelidir, bir sanat eseri tasarlıyorsanız konuyu baştan sona o tadı taşıyacak bir cilt demlemeden önce tadını sevdiğinizden emin olmak için uzun süre dilinizin altında evirip çevirmelisiniz ya da tartışma alanına girmeyi düşünüyorsanız önce meseleyi her koşulda (sağlıkta olduğu kadar hastalıkta, sevinçte olduğu kadar kederde de) düşünmüş olmalısınız. Her türlü doğru ve iyi niyetli yazı için gerekli olan bu yakından inceleme, sanatın icrasını yazar için uzun ve soylu bir eğitime dönüştüren şeydir.

Bu arada yapılacak çok şey, söylenecek (ya da yeniden söylenecek) çok şey vardır. Sadık olgular ya da hoş izlenimler aktaran her edebî eser kamuya bir hizmettir. Bu, minnettarlıkla gurur duyulacak bir hizmettir hatta. En sıradan romanlar bile sıkıntı içindekiler için bir nimettir; kloroformun kendisi bile bundan daha büyük bir nimet değildir. Carlyle zihnini The King's Own ya da Newton Forster ile yatıştırdığında o güzel yaşlı deniz kaptanının hayatı haklı çıktı. Hoşnut etmek hizmet etmektir; eğlendirirken öğretmek zor olmak şöyle dursun, tersine birini ötekisiz eksiksiz yapmak zordur. En yavan kitapta bile yazarın ya da hayatının bir parçası kendini gösterir; belli bir güçle tasarlanmış bir romanı okumak deneyimi çoğaltmak ve sempatileri çalıştırmaktır. Her makale, her dize, her deneme, her kısa haber, ne kadar hızlı olursa olsun kamunun bir bölümünün zihninden geçmeye ve düşüncelerini (ne kadar geçici olursa olsun) renklendirmeye mahkûmdur. Herhangi bir konu tartışılmaya başladığında bir gazetedeki herhangi bir yazı işçisinin, o tartışmayı onurlu ve insani bir ruhla başlatmak gibi paha biçilmez bir fırsatı vardır; kamusal basınımızda bunu yapan yeterince kişi olsaydı ne kamu ne de Parlamento kendini daha bayağı düşüncelere düşürmeyi aklından geçirirdi. Yazarın yolu üzerinde (tek bir okur için bile olsa) hoş, ilginç, yüreklendirici bir şeye rastlama şansı vardır. Hiç kimseye hitap edemezse gerçekten talihsiz sayılır. Ayrıca, kalın kafalı birinin bile kavrayabileceği bir şeye rastlama şansı da vardır; kalın kafalı birinin bir şey okuyup bir kereliğine de olsa onu kavraması, o kişinin eğitiminde bir dönüm noktası oluşturur.

İşte, yapmaya değer ve iyi yapmaya çabalamaya değer bir iş. Bu yüzden, mesleğimize büyük bir katılımı memnuniyetle karşılamak istesem bunun nedeni daha yüksek bir ücret olmazdı; nedeni, bu mesleğin çok büyük ve çok yüksek ölçüde faydalı olması olurdu: her dürüst zanaatkârın kendi tek başına gücüyle insanlığa daha faydalı kılabileceği; iyi yapılması güç ama her yıl daha iyi yapılması mümkün olan; icra eden herkesten titiz bir düşünce talep eden ve bu yüzden onların daha soylu doğalarına sürekli bir eğitim sunan ve nasıl ödenirse ödensin en iyi durumların büyük çoğunluğunda yine de hak ettiğinden az ödenecek olan bir meslek. Çünkü on dokuzuncu yüzyılın bu döneminde, dürüst bir insanın hak ettiğinden fazlasını kazanıp harcamaktan daha ürkekçe korkması gereken hiçbir şey yoktur, kuşkusuz.

 Not Yerine

İskoç yazar Robert Louis Stevenson (1850-1894), deniz feneri mühendisleri yetiştiren bir aileden gelir fakat mühendislik, ardından hukuk okuduğu yıllarda kalemini edebiyata yöneltir. Çocukluğundan beri süregelen akciğer hastalığı ömrünün büyük bölümünde onu daha ılık iklimler aramaya zorlar; önce Fransa'ya, ardından Amerika'ya, son olarak da Güney Pasifik'teki Samoa adalarına taşır. Ömrünün son yıllarını orada geçirir ve 1894'te orada yaşamını yitirir.

Türk okuru onu büyük ölçüde bir macera ve fantastik kurgu yazarı olarak tanır. Define Adası, Dr. Jekyll ve Mr. Hyde'ın Olağanüstü Vakası, Kaçırılan gibi romanları Türkçede onlarca kez basılmış, çocuk ve gençlik klasikleri rafının vazgeçilmez adlarından olmuştur. Buna karşılık onun bir deneme yazarı, edebiyat eleştirmeni ve dönemin dergilerine düzenli yazı yazan bir kalem olarak kimliği Türkçede neredeyse hiç karşılık bulmamıştır. Okumuş olduğunuz bu metin, onun bu az tanınan yüzünün bir örneğidir ve yazarlığı bizzat bir meslek olarak ele alan, onu savunan doğrudan bir ahlak denemesi niteliği barındırır.

Edebiyat Mesleğinin Ahlakı (The Morality of the Profession of Letters), ilk kez Nisan 1881'de, dönemin önde gelen fikir ve edebiyat dergilerinden Fortnightly Review'de (yeni seri, 157. sayı) yayımlanmıştır. Dergi, 1865'te Anthony Trollope'un da içinde bulunduğu bir grup yazar ve düşünür tarafından, dönemin yaygın imzasız yazı geleneğine karşı yazarların adını açıkça vererek ve tek bir siyasi çizgiye bağlanmadan çok sesli bir düşünce platformu olmak üzere kurulmuştur; 1881'de dergiyi John Morley yönetmektedir. Stevenson bu denemeyi sağlığında hiçbir kitabına almaz; metin, ölümünden on bir yıl sonra, 1905'te Chatto & Windus tarafından yayımlanan Essays in the Art of Writing adlı derlemede (kitabın ikinci denemesi olarak) yer alır. Araştırdığımız kadarıyla bu metnin Türkçe çevirisine rastlanmamış ve çeviri, 451 Atölye Babil için tarafımca hazırlanmıştır.

Stevenson bu denemede, bir mesleğin seçilmesinin yalnız iki haklı gerekçesi olabileceğini öne sürerek başlar: seçen kişinin doğal eğilimi ve seçilen işin topluma sağladığı fayda. Buradan yazarlık mesleğinin iki ayrı görevi olduğunu ileri sürer. Birincisi daha basit bir zanaat görevidir: okuru kandırmamak, elindeki malzemeyi dürüstçe ve emek vererek işlemek. İkincisi çok daha güç olan ahlaki görevdir: yazarın kendi bakış açısını, gözlemini ve eğilimlerini taraf tutmadan, ikiyüzlülük etmeden, hazır bir ahlak dersi vermeye kalkışmadan dile getirmesi. Denemenin en çarpıcı tezlerinden biri taraflılığın kendisinin bir ahlaksızlık olduğudur; dünyanın ve hayatın tek yönlü, yanıltıcı bir tablosunu çizen her yazı, iyi niyetli olsa bile yanlıştır. Stevenson'a göre sadık gözlemle ve iyi niyetle kaleme alınmış her metin, en sıradan roman dahi kamuya hizmettir. Metnin sonunda savunmasını tersine çevirir: Meslek, gerçekte hak ettiğinden daha az ödeme yapan, zahmetli ve soylu bir eğitim sürecidir; dolayısıyla başta değindiği "yazarlar parayla güdülenir" eleştirisi temelsizdir.

Bu savunma, 1880'lerin İngiltere'sinde gelişigüzel kaleme alınmamıştır. Ucuz basının hızla yayıldığı, gazeteciliğin yeni, ticari ve sansasyonel bir yüz kazandığı, edebiyatın bir meslek olarak giderek piyasalaştığı bu dönemde kamuoyunda yazarlara, özellikle gazete ve dergi yazarlarına yönelik bir güvensizlik, onları çıkarcı ve yüzeysel bulan bir bakış yükselir. Stevenson, henüz Define Adası'nı (1883) yayımlamadan önce, düzenli dergi yazılarıyla geçimini sağlayan, mali açıdan tam anlamıyla güvenceye kavuşmamış bir yazar olarak bu eleştiriye hem kendi mesleği hem de meslektaşları adına yanıt verir. Metin, dönemin basın ve edebiyat tartışmalarına bir katkı olmanın yanı sıra kişisel bir öz savunma niteliği de taşır.