Saray Değişti. Soytarı Değişti. Alkış Değişti. Tahtın Adı?

Çok yaşa algoritma. Çok yaşa. Çok yaşa. Çok yaşa. 👑

 

Bugün bazen saatlerce uğraştığınız bir video görünmez olurken hiçbir düşünsel emeği olmayan, birkaç saniyelik bir şaklabanlık milyonlara ulaşabiliyor. Bir yazarın yıllarca taşıdığı cümle, bir doktorun ömrünü verdiği bilgi, bir sanatçının aylarca çalıştığı üretim; bazen yalnızca komik, absürt ya da kışkırtıcı olduğu için dolaşıma giren bir içeriğin gölgesinde kalıyor.

“Şaklabanlık” deyince hemen geri çekilmeyin.

Bu kelime bugün kulağa küçümseyici geliyor olabilir; ama tarih boyunca şaklabanlık vardı, bugün de var, yarın da olacak. Kelime anlamıyla insanları güldürmek, oyalamak, şaşırtmak ya da dikkat çekmek için yapılan gösteri hâlinin; saray soytarısı, dalkavuk, maskeli eğlendirici, ekran şovu ya da bugünün diliyle “viral dikkat avcılığı” gibi (ya da siz ne derseniz) farklı adları oldu.

Adı değişti. Sahnesi değişti. Seyircisi değişti ama özü çoğu zaman aynı kaldı: Dikkati en hızlı yakalayan, sahneye en önce çıkar.

Peki sizce ne oldu? Emek mi değersizleşti? Sanat mı görünmez oldu? Yoksa sarayın tahtına artık algoritma mı oturdu?

İlk tepki çoğu zaman aynı: “Biz nereye gidiyoruz?” Ama belki de soru bu değil. Belki de insanlık bir yere gitmiyor; yalnızca çok eski bir döngünün yeni ekran versiyonunu yaşıyor. Çünkü tarih boyunca hızlı eğlence, derin üretimden daha çabuk dikkat çekti. Saraylarda soytarılar vardı. Meydanlarda  eğlendiriciler, dalkavuklar,  maskeli göstericiler vardı. Kralı güldüren, padişahı oyalayan, kalabalığı kahkahaya boğan insanlar; kimi dönemlerde sanatçıdan, düşünürden, zanaatkârdan daha hızlı görünür olabiliyordu.

Elbette bu, “soytarılar her zaman sanatçılardan daha güçlüydü” demek değil. Tarih bu kadar düz bir çizgiyle okunmaz. Ama şunu söylemek mümkün: Gösteri, her çağda iktidarın ve kalabalığın dikkatine sanat kadar, bazen sanattan bile daha hızlı ulaşan bir şeydi.

Avrupa saraylarında “court jester” denilen soytarı figürlerinin, kimi zaman hükümdarın yanında özel bir konum kazandığı anlatılır. Mizahın arkasına saklanarak başkalarının söyleyemeyeceği şeyleri söyleyebildikleri örnekler vardır. Bu tam bir dokunulmazlık değildi elbette; ama güldürmek, iktidarın yanında tuhaf bir geçiş hakkı yaratabiliyordu.

Osmanlı’da da saray eğlenceleri ve dalkavukluk kültürü üzerine pek çok anlatı bulunur. Hatta popüler tarih kaynaklarında “dalkavuk narhı” diye aktarılan, yapılan şaklabanlığın veya katlanılan eziyetin karşılığına dair listelerden söz edilir. Bunun ne kadarının resmî ne kadarının dönemin mizahi/toplumsal hafızası olduğu ayrıca tartışılır; ama bu anlatının kendisi bile bize önemli bir şey söyler: Güldüren, oyalayan, şaşırtan kişi her çağda sahneye kolay çıkmıştır.

Sanat ise çoğu zaman yavaş işler. Bir roman hemen kahkaha attırmaz. Bir resim hemen tüketilmez. Bir beste ilk anda kendini ele vermez. Bir fikir, çoğu zaman önce rahatsız eder; sonra yerleşir. Bu yüzden sanatın ritmiyle eğlencenin ritmi hiçbir zaman aynı olmadı. Ama bugünü geçmişten ayıran çok önemli bir şey var.

Eskiden sanatçı, saray soytarısıyla aynı sahnede olmak zorunda değildi. Ressamın, bestecinin, yazarın, düşünürün kendi üretim alanı vardı. Elbette patronaj vardı, güç ilişkileri vardı, görünür olma mücadelesi vardı; ama Dostoyevski’nin canlı yayın açıp “Kitabımı üç kişiye hediye ediyorum, yoruma kalp bırakmayı unutmayın,” demesi gerekmiyordu. Nietzsche’nin, “Beni hangi bookstagram hesabı paylaşır?” diye fellik fellik tanıtım aradığını düşünmek bile tuhaf. Jane Austen’ın, bütün incelikli ironisiyle yazdığı bir romanın; kapağında kaslı bir alfa kurt adam olan, algoritmanın sevdiği bir furyanın altında ezildiğini hayal etmek de öyle.

Bugün yazarın yalnızca yazması yetmiyor. Görünmesi, konuşması, paylaşması gerekiyor. Kendini anlatması gerekiyor. Hatta bazen kendi metninden daha çok, kendi kişiliğini pazarlaması gerekiyor. Çünkü artık yalnız okur değil, algoritma da ikna edilmek zorunda.

Yayınevleri bile çoğu zaman şunu sormaya başladı: “Bu dosya ne kadar iyi?” sorusundan önce;

“Bu yazar kendini ne kadar tanıtır?” “Kaç kişiye ulaşır?” “Sosyal medyada görünür mü?” “Kitabının etrafında hareket yaratabilir mi?” 

Bu noktada mesele yalnızca şaklabanlığın sanatın önüne geçmesi değil. Mesele, sanatçının da şaklabanlık sahnesine çağrılması. Yani bugün sanatçı yalnızca kötü içerikle yarışmıyor; aynı zamanda kendi sanatını duyurabilmek için, o kötü içerikle aynı refleksleri kullanmaya zorlanıyor. Belki de çağın en acımasız tarafı bu: Yazardan yazar olması değil; biraz da pazarlamacı, biraz da performansçı, biraz da fenomen, biraz da kendi eserinin tellalı olması bekleniyor ve en trajik soru burada başlıyor: Bir yazar kendini ne kadar anlatırsa metninden eksilir?

Bir sanatçı görünür olmaya çalışırken, üretiminin sessizliğini ne kadar kaybeder? Bir kitabın kaderi, cümlelerinin gücünden çok yazarının kamera karşısındaki rahatlığına bağlıysa; biz artık edebiyatı mı konuşuyoruz, yoksa edebiyatın pazarlanabilir yüzünü mü?

Bugün değişen şey belki de yalnızca sarayın biçimi değil. Eskiden soytarı saraydaydı, sanatçı atölyedeydi. Bugün ikisi de aynı ekranda. Aynı hızla yarışıyorlar. Aynı algoritmaya sesleniyorlar. Aynı dikkat ekonomisinin içinde görünmeye çalışıyorlar. Eskiden tahtın etrafında toplanan dikkat, bugün algoritmanın etrafında toplanıyor. Algoritma da çoğu zaman şunu sormuyor: “Bu üretim derin mi? Hakiki mi? Kalıcı mı? Emek var mı?”

Daha basit sorular soruyor: “Tıklandı mı? Güldürdü mü? Sinirlendirdi mi? Paylaşıldı mı? İnsanları ekranda tuttu mu?”

Cevap evetse, sahne onun. Bu yüzden mesele yalnızca “insanlar neden saçma şeyler izliyor?” değil. Asıl mesele şu: Değerli olanı görünür kılacak sistemleri neden kuramıyoruz? Çünkü sanat, düşünce, bilgi ve emek; şaklabanlıkla aynı sahnede, aynı hızda, aynı reflekslerle yarışmaya zorlandığında ilk alkışı çoğu zaman şaklabanlık alır.

Ama tarih bize başka bir şey de söyler. Soytarılar dönemlerini eğlendirdi. Sanatçılar zamanı aştı.

Bugün milyonlarca kez izlenen her şey yarına kalmayacak. Bugün görünmez bırakılan her emek de sonsuza kadar kaybolmayacak. Çünkü kalıcılık, çoğu zaman ilk alkışta değil; geride bıraktığı izde saklıdır.

Saray değişti. Soytarı değişti. Alkış değişti. Tahtın adı algoritma oldu.

Yani özetle: Çok yaşa algoritma. Çok yaşa. Çok yaşa. Çok yaşa. 👑